ಪಾಠಕ್ರಮ → Level 11 · ಸಮಾಸ-ಕೃತ್-ತದ್ಧಿತ → ಪಾಠ 2
Level 11 · Lesson 2 ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ
Tatpuruṣa: case-relation compounds
ಪೂರ್ವಪದದ ವಿಭಕ್ತಿ ಲೋಪವಾಗಿ ಉತ್ತರಪದದ ಅರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗುವ ಸಮಾಸ — ಮಳೆಗಾಲ, ಬೆಟ್ಟದಾವರೆ, ಕೈತುತ್ತು.
Compounds built on a case relation, where the second member's meaning dominates.
ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ · You already know this
ಹಿಂದಿನ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲ = ಮಳೆಯ ಕಾಲ ಎಂದು ಕಲಿತಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ “ಯ” ಎಂಬ ವಿಭಕ್ತಿ ಮರೆಯಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ವಿಭಕ್ತಿ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸಮಾಸಗಳ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪೇ ತತ್ಪುರುಷ.
Last lesson you saw ಮಳೆಗಾಲ = ಮಳೆಯ ಕಾಲ, where a case ending vanished. Compounds built on such a hidden case relation form the biggest family of all: ತತ್ಪುರುಷ.
ನಿಯಮಗಳು · The rules
ಮಳೆಗಾಲ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕಾಲ — ಮಳೆ ಅಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ಉತ್ತರಪದ “ಕಾಲ”ದ ಅರ್ಥವೇ ಪ್ರಧಾನ. ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಭಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಉಪವಿಧ ಹೇಳಬಹುದು: ಮಳೆಯ ಕಾಲ — ಷಷ್ಠೀ ತತ್ಪುರುಷ.
ಮಳೆಗಾಲ names a kind of ಕಾಲ (time), not a kind of rain — the second member rules. The vibhakti that surfaces in the vigraha names the subtype: ಮಳೆಯ ಕಾಲ shows the genitive, so it is a ಷಷ್ಠೀ ತತ್ಪುರುಷ. The genitive type is by far the most common in Kannada.
ಹಗಲುಗನಸು = ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕನಸು — ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಮೀ ಸಂಬಂಧಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು; ಉಪವಿಧದ ಹೆಸರು ನೆನಪಿರದಿದ್ದರೂ “ತತ್ಪುರುಷ” ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದರೆ ಸಾಕು.
ಹಗಲುಗನಸು = ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕನಸು (a dream seen in the daytime) — a locative relation. Genitive and locative cover most Kannada tatpuruṣas; identifying the family is what matters, the subtype label is a bonus.
ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ · Derivations
- ಬೆಟ್ಟದ + ತಾವರೆ — ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ — ಷಷ್ಠೀ ಸಂಬಂಧ
- ಬೆಟ್ಟ + ತಾವರೆ — ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯ ಲೋಪ
- ಬೆಟ್ಟದಾವರೆ — ತ-ಕಾರಕ್ಕೆ ದ-ಕಾರ — ಆದೇಶ ಸಂಧಿ
- ಕೈಯ + ತುತ್ತು — ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ — ಷಷ್ಠೀ ಸಂಬಂಧ
- ಕೈ + ತುತ್ತು — ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯ ಲೋಪ
- ಕೈತುತ್ತು — ಸಂಧಿ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ನೇರ ಸೇರಿಕೆ